|
|
|||||||||||
|
|
Ostatnia aktualizacja serwisu: 24 IV 2002 |
||||||||||
|
Strona główna Informacje Kultura Koła naukowe Naukowo inaczej Rozrywka Grafika Twórczość O nas Bliżej nas Linki Archiwum |
|||||||||||
|
Kultura |
|||||||||||
|
Buddyzm Rapa Nui Ebib Nigel Kennedy w Krakowie Kilka słów o trąbce |
|||||||||||
BUDDYZMBuddyzm, wywodzący się z hinduizmu, powstał w VI w p.n.e. i jest obecnie czwartą religią świata pod względem liczby wyznawców. Wyznaje go ponad 280 milionów ludzi, skupionych głownie w południowej i południowo-wschodniej Azji. Religia ta nie jest jednak jednolita i dzieli się na różne "szkoły". Do głównych spośród nich zalicza się mahajanę, hinajanę (therawadę) oraz wadżrajanę. Większość buddystów wyznaje mahajanę, jednakże trudno ich policzyć ze względu na trudną, niesprzyjającą życiu religijnemu sytuację w Chinach. Głównym założeniem tej religii jest osiągnięcie stanu nirwany (oświecenia). Osiągnąć ją można stosując się do odpowiednich reguł postępowania, co wiąże się z prawem karmana, czyli czynu. Ważna jest tutaj sansara, czyli wędrówka, nie tyle dusz, co egzystencji. Oznacza to, że człowiek wielokrotnie rodzi się i umiera, dopóki nie zdoła wyrwać się z tego swoistego kręgu powtórnych narodzin i śmierci. Założycielem tej religii był Siddhartha Gautama, który po oświeceniu stał się Buddą (Oświeconym). Początkowo buddyzm miał charakter misyjny i bardzo szybko się rozprzestrzeniał, obejmując północne Indie, gdzie powstał i docierając, poprzez dzisiejszy Afganistan i byłe republiki radzieckie, aż do brzegów Morza Kaspijskiego. Pozostałościami buddyjskimi na tym obszarze (obecnie już zislamizowanym), były między innymi olbrzymie posagi Buddy niedaleko stolicy Afganistanu - Kabulu, zburzone niedawno przez Talibów. Następnie, w I wieku po Chrystusie, religia ta rozprzestrzeniła się wzdłuż "Jedwabnego Szlaku" docierając do Chin, a stamtąd rozprzestrzeniała się głównie na południe (obejmując m.in. Półwysep Indochiński) oraz do Korei i Japonii. Narodziny Siddharthy Gautamy miały miejsce w 566 r. p.n.e. w gaju Lumbini, gdzie dziś jest jedno z czterech świętych miejsc buddyzmu. Pochodził z królewskiego rodu, z klanu Siakjów. "Był synem królowej Mahamaji i króla Siuddhodany. Jego narodzinom towarzyszyły różne zjawiska nadprzyrodzone. Królowa śniła, że urodzi niezwykłą istotę: przeniesiona przez duchy na wysoki płaskowyż, Mahamaja leżała pod drzewem podczas gdy królewski biały słoń okrążył ją trzy razy i wszedł w jej prawy bok" (Lowenstein, 1997). Również Budda przyszedł na świat wychodząc z boku swojej matki. Mędrcy przepowiadali, że będzie wielkim królem lub nauczycielem religijnym. Legenda mówi, że Siddhartha przyszedł na świat w pełni świadomy. Zrobił siedem kroków, zwrócił się w cztery strony świata i oznajmił, że narodził się dla oświecenia. Wychowywany był w pałacu w izolacji od świata zewnętrznego. Żeby go nie utracić zgodnie z przepowiedniami kapłanów (braminów), król poszukał mu żonę - Jasiodharę i wszelkimi sposobami starał się utrzymać go przy sobie. Siddhartę nurtował jednak niepokój i chęć zobaczenia świata. Król po długich prośbach swego syna, pozwolił mu na wycieczkę po okolicy, nakazując jednak swym sługom, żeby na trasie przejazdu byli tylko ludzie młodzi i zdrowi. Przypadkiem jednak (lub wskutek interwencji bogów), spotkał starego człowieka, który zrobił na nim wstrząsające wrażenie. Dopiero wówczas dowiedział się, że istnieje coś takiego jak cierpienie. Podczas trzech kolejnych wycieczek spotkał człowieka chorego, zmarłego i mnicha. To były cztery znaki, które otrzymał od bogów. Po spotkaniu mnicha, spodobał mu się taki sposób życia i umocnił się w postanowieniu odejścia z domu, aby wieść tułacze i ascetyczne życie. "Odrzucając życie rodzinne i bramińską (hinduską) religię, bodhisattwa - podobnie jak inni poszukiwacze prawdy - obrał życie żebraka - ascety" (Lowenstein, 1997). Ogolił więc głowę, wziął żebraczą szatę i miskę i opuścił dom. Warto w tym miejscu nadmienić, że w buddyzmie istnieją trzy stany "uświęcenia": arhat (nazwa buddyjskich świętych mężów - nauczycieli), bodhisattwa (jest to przyszły Budda, altruista, który pomaga innym osiągnąć nirwanę) oraz Budda, czyli ten który oświecenie już osiągnął. W pierwszym etapie ascezy, spotkał dwóch mistrzów medytacji: Alara Kalama, który uczył go osiągnięcia "stanu nicości" i Udraka Ramaputra, Który nauczał technik medytacji prowadzącej do stanu "przekraczającego wiedzę i niewiedzę" (Keown, 1997). Szybko opanował obie techniki i wszedł w kolejny etap życia - surowej ascezy. Wierzono bowiem wówczas, że umartwianie się i odrzucenie wszelkich potrzeb ciała daje pełne poznanie i nadzwyczajną moc. Po sześciu latach ascetycznego życia stwierdził, że nie osiągnął oświecenia i zerwał ze skrajnym ascetyzmem - tak zakończył się drugi etap wędrówki Siddharthy. Oświecenie Siddhatrthy, poprzez które stał się Buddą (czyli Oświeconym), nastąpiło w 531 r. p.n.e., kiedy miał 35 lat. Stało się to pod drzewem bodhi w miejscowości Bodhgaja (drugie z czterech świętych miast buddyzmu). Oświecenie poprzedził atak boga Mary (Kamy), który próbował przerwać mu kontemplację. Atak ten został zwycięsko odparty - medytacja nie została przerwana. Wówczas Budda uświadomił sobie swoje miejsce w historii wszystkich Buddów i przypomniał sobie swoje życie w poprzednich wcieleniach. Jednym z Buddów żyjących przed nim Dipankara, przed Siddharthą był Kaśjapa, a przyszłym będzie Majtreja. Jednym z bardziej znanych wcieleń Gautamy był bramin Sumedha, uczeń Buddy Dipankary, który według legendy, w geście pokory rozpostarł swoje włosy przed Dipankarą, aby ten nie pobrudził sobie stóp. Budda ten powiedział, że Sumedha narodzi się powtórnie jako Siddhartha Gautama.
Od pomyślnego lub niepomyślnego narodzenia zależy cierpienie jakiego będzie się później doświadczać, a doświadcza się go zawsze. Jedyną drogą prowadzącą do przerwania tego kręgu powtórnych narodzin i śmierci (czyli cierpienia) jest nirwana, do której prowadzi ascetyzm połączony z dobrymi uczynkami - prawo karmana. Nirwana (oznaczająca "zgaśnięcie"), jest połączeniem cnoty i mądrości. Cztery Szlachetne Prawdy mówią o: cierpieniu, powstawaniu cierpienia, zniszczeniu cierpienia i drodze prowadzącej do zniszczenia cierpienia. Ta ostatnia składa się z ośmiu elementów, którymi są: poznanie, postanowienie (zaliczane do mądrości), słowo, czyn, żywot (zaliczane do moralności) oraz dążenie, skupienie i medytacja(zaliczane do kontemplacji). Droga prowadząca do zniszczenia cierpienia jest sednem tzw. "drogi środkowej", którą wybrał Budda. Jest to droga pomiędzy zmysłowym życiem dworskim a skrajnym ascetyzmem. Obie te drogi Budda dobrze poznał osobiście i jednocześnie obie te drogi odrzucił, ponieważ nie zapewniają one wejścia w stan oświecenia. Droga środkowa gwarantuje wyjście z błędnego koła sansary, czyli wspominanego już cyklu powtórnych narodzin i śmierci. "Praktykowanie Ośmiostopniowej Ścieżki jest w pewnym sensie procesem normatywnym: jej osiem składników ukazuje, w jaki sposób żyłby Budda, a żyjąc jak Budda, stopniowo się nim stajemy. Ośmiostopniowa Ścieżka jest zatem drogą autotransformacji: intelektualnym, emocjonalnym i moralnym przekształceniem, w którym człowiek odwraca się od egoistycznych, ograniczonych celów ku pełni możliwości i okazji do osiągnięcia spełnienia" (Keown, 1997).
Ostatnim prawem sformułowanym przez Buddę w noc swojego oświecenia było Prawo Zależnego Powstawania. "Jest to teoria przyczynowości. Według niej, każdy aspekt ludzkiego życia jest zależny od poprzednich wpływów lub stanu istnienia. Nic nie istnieje samo z siebie. Powstaje ze względu na cos innego, po czym przemija." (Keown, 1997). Ta teoria jest oparta na założeniu, że istnieje cierpienie, choroba, starość i śmierć (cztery znaki otrzymane przez Buddę od bogów). Wszystkie te stany powstają w wyniku osobistego karmana (czyli przeszłego czynu). Można jednak odwrócić ten proces, ponieważ po osiągnięciu stanu oświecenia, wyeliminowane zostają karman i cierpienie, natomiast strach przed śmiercią ustępuje wobec możliwości osiągnięcia nirwany. Budda po osiągnięciu nirwany zaczął nauczać. Pierwsze kazanie po oświeceniu wygłosił w miejscowości Sarnath (kolejne święte miasto buddystów). Skierowane było do pięciu swoich dawnych towarzyszy ascezy, którzy stali się jego gorliwymi uczniami. Tłumaczył im, że skrajny ascetyzm jest złą drogą. Najlepszą zaś jest wybrana przez niego samego droga środka. Z biegiem czasu przybywało mu nowych zwolenników. Budda na nowo definiuje słowo "bramin" (kapłan). Według niego, do piastowania tej funkcji potrzeba tylko odpowiednich czynów i osobistego karmana. Całkowicie neguje przez to panujący w Indiach system warnowy. Budda zmarł w 486 r. p.n.e. w wieku 80 lat w miejscowości Kuśingara (ostatnie z głównych świętych miast buddyzmu), przechodząc tym samym w stan paranirwany. Buddyzm, jak każda religia, dzieli się na różne szkoły. W miarę rozprzestrzeniania się nauka Buddy uległa znacznym przeobrażeniom, związanym zwłaszcza z wpływami miejscowych wierzeń ludności, jak i tym, że Budda nie zostawił następcy i pozwolił swoim uczniom samodzielnie interpretować dharmę. "Kilkakrotne synody nie były w stanie powstrzymać procesu wyodrębnienia się trzech podstawowych kierunków: na początku naszej ery wyraźnie ukształtowały się: therawada (hinajana) i mahajana, a około VII w. n.e., tak zwana wadżrajana (mantrajana)"(Jackowski i in.1999). Każda z wymienionych form buddyzmu opiera się na nauczaniu Buddy, różnią się jednak zapatrywaniem na sposoby osiągnięcia nirwany. Therawada (nauka "starszych" lub Mały Wóz)jest pozostałością pierwotnego buddyzmu zwanego hinajaną. Jest ona jedną z najwcześniejszych i najbardziej zachowawczych szkół buddyjskich powstałych w Indiach. "Tajemnica długowieczności therawady tkwi, być może, w trzech różnych tendencjach: ścisłym trzymaniu się litery świętych tekstów w języku palijskim, umiejętności powoływania do życia potężnych, klasztornych instytucji oraz podtrzymywania kontaktów ze świeckimi rządami, a także zręczności w koegzystencji i wchłanianiu elementów niebuddyjskiej religii ludowej" (Lowenstein 1997). W połowie IV w. p.n.e. wskutek dysput koncentrujących się wokół natury buddyjskich świętych - arhantów, therawada oddzieliła się od dotychczas dominującej wspólnoty mahasanghików. Zwolennicy therawady twierdzili, że arhantem może być jedynie człowiek bez skazy, mahasanghikowie zaś, że mogą nimi również zostać mnisi obarczeni pewnymi niedoskonałościami. Przez wieki therawada traciła na znaczeniu na rzecz mahajany. Dziś ta pierwotna, surowa i elitarna postać buddyzmu występuje jeszcze na Sri Lance, wTajlandii, Laosie, Kambodży i Brmie. Therawada jest często nazywana buddyzmem mnichów. Określenie to wzięło się stąd, że jej zwolennicy uważają, że jedynie mnisi i mniszki mogą osiągnąć nirwanę, pod warunkiem, że żyją zgodnie z naukami Buddy. Dlatego też w krajach, gdzie przeważa therawada jest dużo mnichów. Od V w. n.e. zaprzestano wyświęcania kobiet, mogą ono jednak przywdziewać mnisią szatę i żyć w klasztorze, nie maja jednak takich uprawnień jak mnisi - mężczyźni. Inni ludzie muszą dotąd zmieniać wcielenia i gromadzić zasługi, aż odrodzą się jako mnisi. Wtedy dopiero mogą mieć nadzieję na osiągnięcie nirwany. Jak już wcześniej wspomniałam therawada ściśle opiera się na świętych księgach. Jej najważniejszymi księgami są tzw. Księgi Palijskie. Jest to jedyny zachowany kanon wywodzący się z hinajany. Spisywanie kanonu rozpoczęto w I w. p.n.e. w Wielkim Klasztorze (Mahawiharze) w Anuradapurze na Sri Lance. Użyto w tym celu języka palijskiego, którego geneza do tej pory pozostaje niewyjaśniona. Dzieło spisywania tych świętych tekstów rozpoczęto z obawy o to, że przekaz ustny nie przetrwa trwających wówczas wojen. Święte teksty zwane również Tipitaka (Trzy Kosze; w sanskrycie Tripitaka) uważane są za wierny zapis słów Buddy.
Na przełomie I w. p.n.e. a I w. n.e. niezadowolenie z elitaryzmu mnich i rozwój nowych prądów filozoficznych doprowadziło do wyodrębnienia się nowej szkoły buddyjskiej zwanej mahajaną (Wielkim Wozem). Jej kolebką były północno - zachodnie Indie. Mahajana różni się wyraźnie od therawady, jednak nie odrzuca żadnej z nauk Buddy, lecz część z nich radykalnie reinterpretuje. W mahajanie centralne miejsce zajmuje współczucie (karuna) wywołane przez cierpienie bliźnich. Cierpienie to jest motywacją do działań bodhisattwów. Są to istoty oświecone,które ślubują pracować bez wytchnienia przez niezliczoną liczbę wcieleń, aby poprowadzić innych ku nirwanie. W ten sposób po oświeceniu na pewien czas wyrzekają się osiągnięcia nirwany. " Zgodnie z poglądami ruch mahajanistycznego bodhisattwowie mogą być udoskonalonymi, ludzkimi istotami lub postaciami zmitologizowanymi, takimi jak Awalokiteśwara, czy Mantreja, przyszły budda" (Lowenstein 1997). Bodhisattwa to nie zbawiciel, lecz "dobry przyjaciel", który zachęca ludzi do wytrwałości i ukazuje drogę prowadzącą do nirwany. Każdy bodhisattwa zobowiązany jest kierować się sześcioma cnotami, zwanymi Sześcioma Doskonałościami (paramita).
Przez praktykowanie owych Sześciu Doskonałości bodhisattwa przechodzi kolejno przez dziesięć związanych z nimi etapów (bhumi), z których każdy stanowi istotny krok na drodze do nirwany. Wyznawcy mahajany dążą przede wszystkim do odnalezienia drogi bodhisattwów. Ponieważ mahajana powstała kilka wieków po śmierci Buddy, przejęte przez nią relacje dotyczące jego życia były przesadne i rozbudowane. Sprawiło to, ze Buddę zaczęto traktować jak półboga. Otacza się go wielkim szacunkiem, składa mu się hołdy i wznosi się modlitwy. Wyznawcy mahajany uważają, że Budda po osiągnięciu nirwany nie "odseparował" się od świata, lecz istniejąc ciągle "gdzieś tam" działa dla dobra wszystkich istot. Pogląd ten leży u podstawy doktryny głoszącej, że Budda posiada trzy ciała (trikaya). Pierwsze to ciało ziemskie (nirmanakaya), które Budda posiadał jako człowiek. Drugie to ciało niebiańskie (sambhogakaya) znajdujące się w sferze rozkoszy, gdzies "powyżej" naszego świata. Trzecie zaś, to ciało transcendentne (dharmakya), jest to absolut, Budda utozsamiany z najwyższą prawdą. Bodhisattwów osiągających wyższe poziomy "doskonałości" uznaje się jako tożsamych z Buddą w jego niebiańskiej postaci (Keown 1997). Sutry mahajanistyczne, w odróżnieniu od tekstów therawady, nie są prawdopodobnie zbiorem nauk samego Buddy. Pisało je wielu autorów, anonimowo. Cieszą się jednak dużym autorytetem ze względu na przejawiające się w nich wizjonerstwo i natchnienie. Główna sutrą mahajanistyczna jest Sutra Lotosowa, która powstała około 200 r. n.e. Zawiera ona rewizję poglądów na temat pierwotnej historii buddyzmu. Jej autorzy twierdzą np., że choć Budda żył i umarł jako zwykły człowiek to pozostawał w stanie oświecenia od niepamiętnych czasów. Jego ludzka postać była tylko grą pozorów. Nie ujawnił on również całej swej mądrości, gdyż ludzki umysł nie może objąć głębi i zasięgu dharmy. Według Sutry Lotosowej wszystkie poprzednie doktryny buddyjskie były niekompletne a pełna prawdę ukazała dopiero mahajana. Obecnie mahajana dominuje w Chinach, Japonii, Wietnamie, Korei, Nepalu i Indiach. Trzecim ważnym odgałęzieniem buddyzmu jest wadżrajana (Diamentowy Wóz , Wóz Gromu), nazywana również buddyzmem tantrycznym lub mantrajaną. Szkoła ta powstała w VII w. n.e. w Tybecie. Przejęła ona filozofię i kosmologię mahajany, a wyrosła na podłożu hinduskiego tantryzmu. Podstawą wadżrajany są tajemne i magiczne traktaty zwane tantrami. Powstały one w Indiach, w drugiej połowie pierwszego tysiąclecia naszej ery. Zapisano je w tajemniczym "języku półcieni" (sandhyabhasa), którego znajomością mogą poszczycić się jedynie nieliczni wtajemniczeni. Języka tego naucza adeptów lama. W tantrach wykorzystywane są mistyczne diagramy (mandale) oraz magiczne formułki (mantry). Mandale symbolizują miniaturę wszechświata, stanowiącą obiekt medytacji. Jednym z obrzędów, którego sprawowanie ułatwia drogę do nirwany jest wielokrotne powtarzanie świętych mantr. Teksty mantr są umieszczone w tzw. młynkach modlitewnych w tybetańskich klasztorach. Wadżrajanie nie obce są również różnego rodzaju praktyki magiczno - demonologiczne i rytualno - orgiastyczne. Mantrajana głosi, że nirwana i sansara nie różnią się od siebie. Dlatego nawet pożądanie może być wykorzystane pozytywnie do osiągnięcia nirwany. Namiętności nie są grzeszne, są potężną formą energii, którą można wykorzystać do osiągnięcia wielu celów. Przykładowo pożądanie seksualne traktuje się jako siłę mogącą przyśpieszyć rozwój duchowy, pod warunkiem, że prawidłowo się ją pokieruje i wykorzysta. Charakterystycznym zjawiskiem dla buddyzmu tantrycznego jest rozwinięty kult bóstw żeńskich. Ma on swe początki w hinduistycznym kulcie sakti. Przyjmuje się, że kult ten przyjął się w Tybecie z uwagi na to, że panował tam matriarchalny system społeczny. Sztuka tybetańska często przedstawia seksualne alegorie, w których mężczyzna utożsamia "zręczne sposoby", czyli techniki, za pomocą których bodhisattwowie prowadzą ludzi do oświecenia. Kobiety to uosobienie mądrości, a pełen rozkoszy związek seksualny to nirwana. W wadżrajanie bodhisattwowie traktowani są jako bogowie.
Tybetańscy mnisi bardzo cenią wiedzę, dlatego przez całe swe życie ją pogłębiają. Z uwagi na to, że mnisi odmiennie interpretowali tantrę, powstały różne ruchy. Do najważniejszych należy Gelugpa ("żółte czapki", "ludzie ze szkoły cnoty"), założona przez Congkhapa w XIV w. n.e. Interpretowali oni tantrę jako drogę realizacji głębokiej religijności. Ściśle przestrzegali reguły zakonnej, w tym celibatu. Członkami tego ruch są tybetańscy dalajlamowie ("Lama Ocean"). Tytuł dalajlamy nadał w XVI w. n.e. mongolski władca Altanchan. Urząd ten skupia zarówno władzę religijną jak i świecką. Obecnie wybrany w 1950 r. XIV dalajlama - Tenzin Gjako, wskutek chińskiej okupacji od 1959 r. przebywa na wygnaniu w Indiach, w Dharamsali. Dalajlamę uważa się za wcielenie bodhisattwy Awalokiteśwary (Tybetańczycy uważają go za przodka swego narodu, a jego siedzibą jest klasztor Potala w Lhasie). Drugim, obecnie mniej znaczącym ruchem są "czerwone czapki". Dopuszczają oni małżeństwa lamów, a ich przywódcą jest panczenlama ("Lama Klejnot"), utożsamiany z Amitabhą (symbol duchowego przebudzenia i przypomnienia o życiu po śmierci). Panczenlama sprawuje władzę religijną.
Pierwszy dalajlama i panczenlama byli braćmi, stąd np. wybór kolejnego dalajlamy nadzoruje panczenlama i odwrotnie. Uważa się bowiem, że bracia znając się dobrze niezawodnie odnajdą swe nowe wcielenia. Dalajlama odradza się w dziecku. Wejście w ciało dziecka następuje czterdzieści dziewięć dni po śmierci dalajlamy, gdyż świadomość zmarłego musi stracić kontakt ze światem. W wyniku chińskiej okupacji Tybetu zniszczonych zostało wiele buddyjskich klasztorów, cennych ksiąg i dzieł sztuki. Współcześnie mantrajana pozostaje główną religią Tybetu i Bhutanu. Podsumowując, trzeba powiedzieć że buddyzm przejął część obrzędów religijnych z hinduizmu (np. pudżę), z którego się wywodzi. Wielu badaczy próbowały ująć ten nurt religijny w karby definicji. Postrzegając jednak buddyzm z punktu widzenia chrześcijańskiego czy też z punktu widzenia zachodniej cywilizacji, byli tacy, którzy odmawiali buddyzmowi miana religii. Jednak jednym z najprostszych określeń tej religii są słowa: "Buddyzm jest nauczaniem człowieka, który znalazł absolutną mądrość poprzez swoją własną medytację, bez żadnego boskiego objawienia "(Malherbe 1999). Bibliografia
|
|||||||||||
| Napisała Małgorzata Glaba - studentka geografii UJ | |||||||||||
|
Chcesz się z nami skontaktować? Na górze strony znajdziesz odnośniki do księgi gości i nasz e-mail |
|||||||||||
|
Copyright Ó Redakcja @P `2002 |
|||||||||||
