summary
Przedmiotem mojej pracy były "Problemy przestrzennego i strukturalnego rozwoju rolnictwa Polski Południowej w świetle doświadczeń krajów Europy Zachodniej".
Głównym celem rozprawy było ukazanie możliwości zmian w rolnictwie Południowej Polski wynikających ze stanu społeczno-ekonomicznego istniejących tu gospodarstw rolnych oraz z rozwoju pozarolniczej gospodarki realizowanej poprzez wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich. Uważam, że możliwości te będą w głównym stopniu wynikać z występujących w poszczególnych gminach zasobów przyrodniczych, ludzkich i kapitałowych. W przedstawionej pracy próbuję też ukazać możliwości wykorzystania doświadczeń krajów Europy Zachodniej w zakresie rolnictwa, które mogą być pomocne przy rozwiązywaniu problemów restrukturyzacyjnych małych gospodarstw położonych na badanym terenie.
Badaniami objąłem siedem dawnych województw położonych na południu Polski, a więc bielskie, nowosądeckie, krakowskie, tarnowskie, krośnieńskie, rzeszowskie i przemyskie, które w pracy nazywam Polską Południową. Jest to teren bardzo zróżnicowany pod względem fizyczno-geograficznym gdyż obejmuje Karpaty i Pogórze Karpackie oraz częściowo Kotlinę Sandomierską, Kotlinę Oświęcimsko-Raciborską i fragment Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Wspólną cechą tego obszaru jest dominacja prywatnego, bardzo rozdrobnionego rolnictwa i powszechna jego obecność w życiu mieszkańców. Badania przeprowadzono szczegółowo analizując zbiorowość 302 gmin wiejskich oraz 90 miast w latach 1986-1999 na co pozwoliła dostępność danych ze spisów rolnych.
W pracy stosuję wiele metod używanych w naukach ekonomiczno-rolniczych i geografii rolnictwa. Zasięg i szczegółowość prowadzonych badań spowodowała konieczność wykorzystania komputerowych metod przetwarzania informacji. Do analiz przestrzennych i statystycznych wykorzystano programy typu GIS (geograficzne systemy informacyjne) oraz program Statistica (analiza statystyczna) do przeprowadzenia hierarchicznego grupowania metodą Warda.
O specyfice rolnictwa Polski Południowej pisano już wcześniej w pracach ekonomicznych (wspomnieć tu należy prace profesorów Kubicy czy Zabierowskiego) oraz geograficznych (profesorów Górza, Rajmana, Guzika, Kurka, Bromka czy Stoli). Szczególnie przydatne do moich potrzeb okazało się metodologiczne opracowanie Władysławy Stoli "Klasyfikacja funkcjonalna obszarów wiejskich Polski".
Tematyka pracy skupia się wokół trzech zagadnień: przekształceń rolnictwa Polski Południowej, doświadczeń krajów Europy Zachodniej w zakresie restrukturyzacji sektora rolniczego oraz wskazania sposobów przekształceń rolnictwa gmin południowej Polski. W pierwszej części pracy przeanalizowano i ukazano ponad trzydzieści najważniejszych cech społeczno-ekonomicznych rolnictwa Południowej Polski oraz środowiska w jakim ono funkcjonuje. Dokonano tego na podstawie materiałów spisów rolnych i spisu powszechnego. Do cech szczególnie odróżniających omawiany teren od reszty kraju lub istotnie różnicujących gminy na badanym terenie należy:
Usankcjonowana w zaborze austriackim i nie zmieniona przez prawo polskie tradycyjna zasada dzielenia gospodarstw pomiędzy wszystkich spadkobierców oraz utrzymujący się wysoki przyrost naturalny, doprowadziły przez dziesięciolecia do powstania bardzo drobnych gospodarstw. Znajdujące się tutaj działki rolne stanowią 24% krajowej liczby. W południowej Polsce najwięcej jest gospodarstwa o powierzchni od 1 do 2 ha, a jednocześnie jest to ponad 1/3 ogółu takich gospodarstw w kraju. Z kolei gospodarstwa o powierzchni powyżej 15ha to tylko nieco ponad 1% krajowej liczby. Rozdrobnienie gospodarstw oraz ich przeludnienie wiąże się bezpośrednio z niewielkim związkiem tych gospodarstw z rynkiem zbytu produktów rolnych. Gospodarstwa indywidualne, produkujące głównie lub wyłącznie na rynek (tzn. na sprzedaż), skupione są głównie w zachodniej części Polski. W żadnym z województw Polski Południowej ich udział nie osiąga średniej krajowej (46%) i waha się od 11 do 30%. Produkcja rynkowa nie jest więc dla większości gospodarstw omawianego programu tym celem, który określa ich priorytety i wyznacza kierunki rozwoju.Jednocześnie niewielki, 17 %, jest tutaj udział rolniczych gospodarstw domowych utrzymujących się głównie lub wyłącznie z rolnictwa. Najmniej takich gospodarstw jest w gminach byłego woj. krośnieńskiego oraz bielskiego. W latach 1986-1996 na znacznym obszarze powiększyło się zatrudnienie w rolnictwie a co za tym idzie również utajone bezrobocie. Zwiększył się również udział ludności użytkującej gospodarstwa lub działki. W rezultacie w regionie większość gmin to takie, w których więcej niż 80% mieszkańców użytkuje ziemię.
Druga grupa zagadnień poruszanych w pracy dotyczy doświadczeń krajów Europy Zachodniej a szczególnie Unii Europejskiej w zakresie restrukturyzacji sektora rolniczego. W związku z charakterem rolnictwa Polski Południowej głównym obszarem moich zainteresowań była rola małych gospodarstw w rolnictwie tych krajów. Na podstawie danych spisów rolnych oraz innych materiałów zebranych podczas pobytu w krajach Unii, sformułowałem następujące wnioski dotyczące małych gospodarstw:
W trzeciej części pracy przeprowadzona analiza cech rolnictwa oraz jego zmian pozwoliła na wyróżnienie na terenie Polski Południowej zespołów gmin o podobnych cechach ze względu na zbliżone uwarunkowania restrukturyzacji rolnictwa. Wychodząc z koncepcji wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich oraz doświadczeń krajów Europy Zachodniej w tym zakresie, można założyć, że w przyszłości możliwe będzie:
Zaproponowane w dysertacji grupowanie gmin opracowałem w oparciu o 25 cech w obrębie 302 gmin wiejskich. W wyniku kategoryzacji otrzymano 6 typów gmin rejonizujących się wyraźnie w trzy charakterystyczne dla południowej Polski grupy, a mianowicie:
Analiza otrzymanych w wyniku taksonomii typów gmin pozwoliła w efekcie opracować propozycje zmian w gospodarce gmin omawianego regionu. Zmiany te wynikać będą bezpośrednio z położenia gmin oraz zasobów znajdujących się na ich terenie. Przejdę teraz do omówienia spodziewanych scenariuszy zmian gospodarczych w wyróżnionych przestrzennie typach gmin.
Pierwsza grupa gmin skupiająca 131 gmin obejmuje trzy typy jednostek. Wspólną ich cechą będzie podstawowe lub duże znaczenie rolnictwa, ale drogi rozwoju będą różne.
Typ 1 (oznaczony kolorem ciemnozielonym) obejmuje jedynie 13 gmin, tzn. 4% ogółu jednostek. Są one wyraźnie zrejonizowane, a większość z nich leży na Płaskowyżu Proszowickim i Wyżynie Miechowskiej, w strefie dalszego zaplecza żywicielskiego Krakowa. Pozostałe znajdują się w dolinie Wisły.
Szczególnymi zasobami analizowanej grupy gmin są bardzo dobre gleby. Na ogół występuje tam korzystna w skali regionu struktura obszarowa rolnictwa przy jednocześnie bardzo intensywnym gospodarowaniu opartym o uprawę ziemniaków, warzyw oraz chów trzody chlewnej. W omawianych gminach brak jest lokalnych surowców ułatwiających rozwój lokalnej pozarolniczej działalności mieszkańców.
Dla gmin typu 1 można wiec dość jednoznacznie określić perspektywę gospodarczą. Będzie ona niewątpliwie związana z rolnictwem, opartym o większe obszarowo niż obecnie gospodarstwa, przy możliwej specjalizacji warzywniczej.
Najbardziej liczny typ 2 gmin (na mapie oznaczone kolorem zielonym) skupiający 77 jednostek, czyli 26% ogólnej ich liczby występuje w dość zwartym pasie ciągnącym się od granic Beskidu Wyspowego na zachodzie, poprzez Pogórze Ciężkowickie, aż do wschodnich granic kraju.
Rolnictwo w gminach tego typu jest niejako działalnością wymuszoną poprzez ich peryferyjne położenie względem regionalnych biegunów wzrostu i brakiem rozwoju innych funkcji.
Gminy drugiego typu leżą na terenach szczególnie obfitujących w surowce cegielniane oraz zasobne w lasy. Są więc to tereny mające znaczne możliwości rozwoju pozarolnych form gospodarowania. Omawiany typ gmin pozostanie w dużym stopniu związany z rolnictwem, ale poprzez lepsze wykorzystanie lokalnych warunków przyrodniczych, które w wielu miejscach umożliwiają specjalizację sadowniczą lub sadowniczo-warzywniczą. W pozostałych terenach nastawienie na produkcję zwierzęcą w wielu gminach i dość wysoka intensywność wskazuje na możliwości rozwoju chowu zwierząt opartego o naturalne pastwiska i miejscowe pasze. Pilną sprawą jest tu powiększenie powierzchni gospodarstw i komasacja. Związki ludności z miejskim rynkiem pracy są i będą generalnie w tych gminach niewielkie. Gminy omawianego typu będą najtrudniej poddawały się zmianom, ze względu na peryferyjność położenia, słabe warunki naturalne rolnictwa i niski poziom wykształcenia mieszkającej tu ludności. Już dziś na bardziej atrakcyjnych obszarach Pogórza (Zbiornik Rożnowski, Zbiornik Dobczycki) jest wiele miejsc noclegowych, co może przyczynić się do rozwoju funkcji agroturystycznych.
Typ 3 (kolor jasnozielony) liczy mniej, bo 41 gmin. Stanowi to 14% ogółu zbiorowości. Gminy tego typu położone są zwykle wzdłuż ważniejszych szlaków komunikacyjnych (np. E40), co stwarzało warunki dla rozwoju dojazdów do pozarolnych rynków pracy lub ułatwionego dostarczania płodów rolnych na rynki pobliskich miast. Część tych gmin znajduje się w bezpośredniej strefie żywicielskiej Krakowa.
Tradycje warzywnicze i dobre gleby spowodują utrzymanie tutaj funkcji rolniczej. Natomiast zasoby kapitałowe w tych gminach są niewielkie, co może utrudnić ich dalszy rozwój.
Druga grupa gmin, to gminy gdzie rolnictwo będzie ustępować na rzecz wielofunkcyjnej gospodarki, reprezentowany jest przez dwa typy taksonomiczne: 4 i 5.
Typ 4 (oznaczony kolorem żółtym) to 55 gmin (18% ogółu). Gminy tego typu nie stanowią zwartej przestrzennie grupy. Są dość równomiernie rozłożone w sąsiedztwie lub wokół ośrodków przemysłowych regionu. Najwięcej występuje ich w zachodniej części regionu (w gminach byłego województwa bielskiego oraz krakowskiego).
Najważniejszą cechą jest najniższy w regionie udział ludności związanej z rolnictwem oraz relatywnie wysokie jej wykształcenie. Rolnictwo gmin tego typu charakteryzuje się bardzo dużym rozdrobnieniem i najliczniejszą obecnością działek rolnych o charakterze gospodarstw dwuzawodowych, a co za tym idzie intensywność gospodarowania rolniczego na tych obszarach jest dość niska.
Rozwojowi funkcji pozarolnych będzie sprzyjać dość wysoki poziom rozwoju infrastruktury oraz występowanie liczących się zasobów surowców naturalnych. Związki z rolnictwem będą dalej słabnąć na rzecz powiązań z pozarolnym rynkiem pracy oraz dalszego rozwoju przedsiębiorczości na miejscu. Jeśli rolnictwo będzie funkcjonowało w przyszłości, to raczej w formie działek rolnych i uzupełniania budżetów gospodarstw domowych poprzez samozaopatrzenie. Jedynie na obszarach o szczególnie sprzyjających warunkach naturalnych (co potwierdza przykład strefy podmiejskiej Krakowa) rozwijać się może intensywna i towarowa gospodarka warzywnicza.
Typ 5 (oznaczony kolorem pomarańczowym na mapie) stanowi 48 gmin (16% całości). Gminy tej grupy występują zwykle w sąsiedztwie poprzednio omówionego typu czwartego, uzupełniając tak utworzone strefy okołomiejskie lub stanowiąc niejako ich rozszerzenie. Szczególnie dużo gmin typu szóstego znajduje się w województwie krośnieńskim i wyraźnie nawiązuje do obecnych tam miast a w morfologii do Dołów Jasielsko-Sanockich.
Charakter społeczno-gospodarczy omawianego typu jest bardzo podobny do wcześniej omawianej grupy czwartej. Tutaj jednak udział ludności związanej z rolnictwem jest bardzo znaczny. Gminy tej grupy doświadczyły również w latach 1988-1996 znacznego wzrostu ludności związanej z rolnictwem ponadto największy w regionie jest tutaj udział gospodarstw prowadzonych przez emerytów i rencistów. Rozwój gmin tej grupy będzie silnie uzależniony od efektów ekonomicznych przedsiębiorstw działających w miastach. Jednostki znajdujące się w zasięgu oddziaływania dobrych, dynamicznie rozwijających się firm będą w stanie szybko odejść od rolnictwa i włączyć się ponownie w ścisłe związki z miejskim rynkiem pracy. Duża część rolnictwa pozostanie tu w rozdrobnieniu (szczególnie wzdłuż tras komunikacyjnych) i tak jak do tej pory produkować będzie głównie na potrzeby samozaopatrzeniowe.
W skład gmin trzeciej grupy, których rozwój dokonywać się będzie poprzez funkcje turystyczne, rekreacyjne i związane z gospodarką leśną, wszedł jeden typ taksonomiczny oznaczony numerem 6.
Typ 6 (kolor czerwony na mapie) skupia 68 gmin (22,5% ogółu). Gminy tego typu położone są w obrębie Beskidów i Pogórza. Ciągną się od Beskidu śląskiego na zachodzie niemal nieprzerwanie do wschodniej granicy Polski przez całą południową część omawianego regionu. Żadna z gmin tej grupy nie występuje poza Beskidami lub Pogórzem. Gminy tego typu mają zdecydowanie najsłabsze warunki naturalne.
Ludność rolnicza tego obszaru cechuje się stosunkowo niskim, w skali regionu, udziałem ludności starej. średnie udziały ludności związanej z rolnictwem są w ramach tego typu znacznie zróżnicowane od niskich w gminach byłego województwa krośnieńskiego do bardzo wysokich w nowosądeckim. Ten typ gmin cechuje się niemal najniższym poziomem wykształcenia wśród wszystkich sześciu wydzielonych w taksonomii. Jedynie infrastruktura turystyczna jest nieporównywalnie lepiej rozwinięta na terenie omawiane grupy niż w innych częściach regionu. To walory środowiskowe stanowić będą o głównych możliwościach rozwoju gospodarowania na terenie tej grupy. Z jednej strony atrakcyjność turystyczna i obfitość surowców naturalnych, a z drugiej najsłabsze warunki naturalne sprzyjać będą odchodzeniu ludności z rolnictwa do sfer działalności pozarolniczej. Gminy tego typu będą prawdopodobnie ulegać najszybszym przeobrażeniom w terenach najbardziej atrakcyjnych turystycznie, ale w miarę poszukiwania przez turystów nowych, ustronnych miejsc wypoczynku procesy te obejmą również inne tereny.
W podsumowaniu chciałbym stwierdzić, że oczywistym wydaje się, iż w południowej Polsce tempo restrukturyzacji gospodarstw chłopskich, zarówno w świetle doświadczeń krajowych jak i Europy Zachodniej, będzie przestrzennie zróżnicowane i rozłożone w czasie. Zadecydują o tym lokalne zasoby środowiskowe, ludzkie i kapitałowe, które warunkują rozwój gospodarczy poszczególnych obszarów i wyznaczają jego kierunki. Zasoby te określą też miejsce rolnictwa w strukturze gospodarczej miast i gmin oraz jego powiązania z innymi, pozarolniczymi funkcjami. Trudno natomiast przewidzieć dziś rozwój rolnictwa Polski Południowej po wstąpieniu do UE ze względu na brak informacji do jakiej Unii wstąpimy. Odwoływać się można do historycznych doświadczeń, ale nie wiadomo jak polityka rolna będzie wyglądała w przyszłości. Po przystąpieniu do Unii może wzrosnąć konkurencyjność wielu tutejszych gospodarstw.
Zaproponowane w pracy scenariusze rozwoju wspólne dla poszczególnych gmin, zgrupowanych w 6 typów, powinny być ważnym elementem w przygotowywanych strategiach rozwoju, w czym przejawia się również praktyczny aspekt prezentowanej rozprawy.
Autor:
Radosław Uliszak
asystent w Instytucie Geografii Akademii Pedagogicznej im.KEN w Krakowie
ul. Podchorążych 2
30-084 Kraków
E-mail: ulira@ap.krakow.pl
© Żadna część niniejszego artykułu nie może być kopiowana lub wykorzystywana w celach komercyjnych bez pisemnego zezwolenia autora.
Powrót do poprzedniej strony
Statystyka odwiedzin
