Recenzje 

Sabina Kwiecień

Prasa dawna i nie tylko

Praca zbiorowa Prasa dawna i współczesna wydana przez Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest kolejną, czwartą już częścią cenionego cyklu badań nad historią mediów tworzonego pod redakcją prof. Bogumiły Kosmanowej. Publikacja stanowi rezultat licznych inicjatyw badawczych i owocnej współpracy pracowników UAM w Poznaniu, Wyższej Szkoły Zarządzania i Bankowości w Poznaniu oraz znanych badaczy prasy z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Uniwersytetu Warszawskiego i Akademii Bydgoskiej.

Prezentowany zbiór przynosi 14 tekstów uporządkowanych chronologicznie, od studiów z dziejów prasy XIX, poprzez prace dotyczące XX wieku, po rozprawy poświęcone współczesnym mediom, ich miejscu i roli w życiu publicznym. Rozległy zakres problemowy, nie ogranicza się do badań nad czasopiśmiennictwem polskim, ale podejmuje problemy prasy austriackiej i zagadnienia współczesnych mediów na świecie. Interdyscyplinarność tomu decyduje o analitycznym i syntetycznym ujęciu tematów.

Całość otwiera praca prof. Bogumiły Kosmanowej Media wielkopolskie w procesie przemian społeczno-politycznych Polski odrodzonej. Tekst, oparty na niezwykle precyzyjnej konstrukcji myślowej, stanowi charakterystykę znaczenia i roli prasy Wielkopolski na tle przemian społecznych i politycznych. Autorka uwzględnia tradycje okresu zaboru pruskiego, przywołuje kolejne okresy transformacji ustrojowej i gospodarczej, etnicznej, by odwołać się w końcu do ostatniego dziesięciolecia, kiedy zmiany miały miejsce w państwie o utrwalonej samodzielności politycznej. W studium uwzględniono dotychczasowy stan badań nad dziejami prasy regionalnej i lokalnej w Wielkopolsce. Podano również wskazówki dla przyszłych badaczy prasy tego obszaru, przynoszące propozycje nowych i interesujących zagadnień.

Tekst Bogumiła Wojcieszaka przybliża sylwetkę Jakuba Krauthofera Krotoskiego, działacza wielkopolskiego pod zaborem pruskim. Autor, w oparciu o ówczesną prasę poznańską, koncentruje się na działalności politycznej „ostatniego Ikara i politycznego romantyka Wielkiego Księstwa Poznańskiego” w latach 1848–1851. Ks. prof. Edward Walewander w sposób syntetyczny przedstawia temat, któremu wcześniej poświęcił znaną monografią Echa powstania styczniowego w prasie austriackiej (Warszawa 1989), opartą o bogatą kwerendę prasy austriackiej. Prezentując stanowisko prasy austriackiej z lat 1863–1864 wobec powstania styczniowego szczególny nacisk kładzie autor na ukazanie problematyki religijnej tego okresu. Omawia zagadnienie identyfikacji polskości z katolicyzmem, religijności powstańców, prezentuje opinie prasy austriackiej w kwestii internowania arcybiskupa Zygmunta Szczęsnego Felińskiego oraz zwraca uwagę na reakcję austriackiej opinii publicznej wobec stosunku Watykanu do powstania styczniowego.

Działalność Bolesława Prusa jako prezesa Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy Polskich stanowi przedmiot zainteresowań Wiesława Sonczyka. Autor, prezentując tę sferę działalności Prusa, zwraca uwagę na jego stosunek wobec problemów społeczności dziennikarskiej na początku XX wieku, zwłaszcza wobec procesu profesjonalizacji i instytucjonalizacji dziennikarstwa. Halina Tumowska zajmuje się problemami literatury poruszanymi na łamach „Kaliszanina”, ukazującego się w latach 1870–1892 i rolą jaką odegrał w kształtowaniu środowiska literackiego. Analiza materiału prasowego wskazuje na bogactwo oferty literackiej, nieróżniącej się od prezentowanej przez dzienniki krajowe dużych ośrodków kulturalnych. Szkic stanowi zapowiedź większej całości, poświęconej prasie kaliskiej drugiej połowy XIX i początków XX wieku.

Jakub Wajer w oparciu o szczegółową kwerendę prasy satyrycznej dwudziestolecia międzywojennego przedstawia wizerunek Litwy i Litwinów obecny w świadomości społecznej Polaków. Na uwagę zasługuje sposób ujęcia problemu, uznanie przez badacza znaczenia roli prasy satyrycznej w procesie kształtowania i odzwierciedlania poglądów społecznych. Nowatorskie ujęcie problemu genezy Izraela prezentuje Zbigniew Lenarczyk. Badania nad powstaniem państwa Izrael autor prowadzi w świetle artykułów „Orła Białego” — najpopularniejszego tygodnika kombatanckiego wydawanego na emigracji w okresie 1947–1948, czyli od wydarzeń poprzedzających rezolucję ONZ o podziale Palestyny do proklamowania powstania państwa izraelskiego w maju 1948 r. Przedmiot wnikliwej analizy stanowią korespondencje z Jerozolimy przesyłane do redakcji przez świadków ówczesnych wydarzeń i komentarze oceniające stanowisko Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i ZSRR wobec kwestii powstania państwa Izrael.

Iwona Hofman, interesująca się problemami z kręgu paryskiej „Kultury”, podejmuje zagadnienie tzw. „sprawy” Miłosza. Omawia literackie konsekwencje decyzji Czesława Miłosza o życiu na uchodźstwie i związania się z „kulturą emigracyjną, dzięki i poprzez Jerzego Giedroycia oraz jego pismo. Temat obrazuje, budzącą liczne dyskusje, postawę intelektualisty wobec ideologii komunistycznej, różnorodne stanowiska uchodźstwa wobec powojennej rzeczywistości polskiej, jak również dokumentuje wczesny etap kształtowania koncepcji „Kultury”, której nową perspektywę rozwoju wyznaczył Miłosz.

Fakt historyczny — fakt medialny stanowi temat rozważań prof. Marcelego Kosmana. Autor definiuje i egzemplifikuje wymienione hasła, podkreślając jednocześnie, iż celem pracy jest wprowadzenie do zagadnienia wiarygodności tekstów medialnych i ich funkcji w propagandzie politycznej. Ewa Jurga swoje studium poświęca dziejom prasy lokalnej w południowo-wschodniej Wielkopolsce. Zarys całościowy dotyczący powiatów gostyńskiego, górowskiego, rawickiego i wschowskiego sięga tradycji XIX wieku, jak i koncentruje się na współczesności. Ukazuje przemiany społeczne, polityczne i gospodarcze i ich wpływ na rozwój czasopiśmiennictwa tego regionu, określa rozmiary ruchu prasowego, krąg odbiorców, funkcję i miejsce prasy w świadomości mieszkańców ziemi leszczyńskiej.

Prof. Marek Żyromski, kontynuując badania nad czołowym polskim dziennikiem w Wilnie, poddaje analizie materiały prasowe dotyczące stosunków polsko-litewskich. Dokładne studia nad „Kurierem Wileńskim” z okresu od 30 marca do 2 września 2000 roku pokazują, iż mimo że kwestia wzajemnych stosunków między Polakami i Litwinami zajmuje marginalną pozycję w relacjach pisma, to „Dziennik Polski na Litwie” i jego informacje pełnią rolę pomostu łączącego Polskę z przedstawicielami litewskiej Polonii.

Najnowszym środkom masowego komunikowania swój artykuł poświęca Alina Balczyńska, która zajmuje się rolą mediów w procesie kreowania debat publicznych. Eksponuje znaczenie mediów w życiu publicznym i w tworzeniu dialogu społecznego między społeczeństwem, przedstawicielami władzy i dziennikarzami. Dowodzi, iż poznanie zdania opinii publicznej, której wyrazicielem są media, stanowi główny warunek skutecznej komunikacji politycznej. Głosem dopełniającym studia nad współczesnymi mediami polskimi i ich funkcją w życiu publicznym jest praca Wojciecha Adamczyka. Artykuł pokazuje rolę prasy lokalnej w debacie publicznej dotyczącej integracji Polski z Unią Europejską. Tom zamyka praca Jana Załubskiego ukazująca oblicza współczesnego, światowego rynku mediów w oparciu o historię „medialnego imperium” Leo Kircha.

Czwarty tom cyklu Prasa dawna i współczesna pod redakcją Bogumiły Kosmanowej przynosi prace o doniosłym znaczeniu dla studiów nad dziejami prasy, cenne ze względu na treści poznawcze, materiałowe i nowatorskie przedstawienie problemów. Prezentowane w zbiorze studia uzupełniają dotychczasową wiedzę o prasie i stanowią inspirację do podejmowania nowych inicjatyw badawczych. Należy oczekiwać, że następny, piąty tom z tego cyklu, przyniesie nowe studia poświęcone prasie dawnej i współczesnej.

Sabina Kwiecień