Anna Rozmus
Techniki zapamiętywania dla dzieci w wieku szkolnym
Pamięć jest terminem wieloznacznym, używanym do określania różnorodnych właściwości i procesów. W podręcznikach psychologii można znaleźć informacje o cechach pamięci, takich jak szybkość zapamiętywania, zakres pamięci, jej trwałość, wierność, gotowość. W zakresie występowania wymienionych cech zauważa się duże różnice między ludźmi, stąd mówimy o pamięci jako właściwości układu nerwowego człowieka i zespole cech funkcjonalnych organizmu. Terminu pamięć używamy również na określenie procesów zachodzących w układzie nerwowym. Mówimy wówczas o zapamiętywaniu, przechowywaniu i przypominaniu danych oraz o ich ścisłym związku z procesem zapominania. Traktujemy je jako kolejne stadia procesu zapamiętywania.
Pamięć nie jest organem w sensie fizycznym, ale funkcją umysłu pozwalającą przechowywać informacje i przywoływać je do świadomości. Jest to dynamiczny proces umysłowy, w którym rejestracja, przechowywanie i przywoływanie są nierozerwalnie związane z ich przetwarzaniem.
Zagadnienia związane z uczeniem się stanowią obecnie przedmiot intensywnych badań psychologicznych. Problematyką tą interesuje się coraz więcej osób i dyscyplin naukowych, a przyczyny tego stanu rzeczy upatruje się w znaczeniu pamięci dla człowieka. Zakres tego, co każdy z nas musi lub chce przyswoić, stale wzrasta, a sprawne funkcjonowanie pamięci staje się w coraz większym stopniu niezbędnym warunkiem skutecznego działania. Bardzo często jednak, interesując się doskonaleniem pamięci, oczekujemy jakichś nadzwyczajnych środków, których zastosowanie nie wymagałoby wysiłku, a dawałoby radykalny, natychmiastowy efekt. Nie wydaje się to możliwe. Podjęto już wprawdzie próby stosowania pewnych substancji chemicznych, mających wpływać na usprawnienie procesów pamięciowych, ale są to badania eksperymentalne i na ich wyniki trzeba będzie jeszcze długo czekać. Tymczasem możemy dążyć do udoskonalenia naszej pamięci, ćwicząc ją nieustannie.
W ostatnich latach powstaje coraz więcej ośrodków organizujących kursy doskonalenia pamięci. Proponują trening pamięci, który polega na nauce skojarzeń i wyobraźni. Chodzi o to, żeby zapamiętać to, co chcemy, ale też zapomnieć to, co nie jest już potrzebne. Wiadomo bowiem, że człowiek wykorzystuje potencjalne możliwości mózgu w kilku procentach, a zatem pozostaje jeszcze olbrzymi obszar do zagospodarowania. Zajęcia na kursach doskonalących pamięć opierają się na grze, zabawie oraz przekonaniu, że z każdym problemem można sobie poradzić i osiągnąć pozytywny wynik końcowy. W obecnych czasach systemy mnemotechniczne zostały wzbogacone o środki audiowizualne, programy komputerowe, ilustrowane obrazami-symbolami, które skutecznie aktywizują uśpione partie kory mózgowej. Ich stosowanie wydaje się zadaniem skomplikowanym, pochłaniającym wiele energii, ale połączenie tych działań z odpowiednią motywacją daje naprawdę dobre efekty.
Słowa-haki
Haki to technika rozszerzająca nasze możliwości pamięciowe. Osiągamy to poprzez odpowiednią organizację przyswajanego materiału oraz przez posługiwanie się przy zapamiętywaniu wyobraźnią. Pierwszym krokiem jest stworzenie słów-haków. Każde takie słowo posiada swój numer porządkowy. Uczestnicy kursu doskonalenia technik pamięciowych otrzymują np. listę 20. haków. Pomocne w ich zapamiętaniu są odpowiednie przeźrocza ilustrujące słowa-haki. Pierwsze dziesięć haków zostało tak dobranych, iż wyobrażenie danego haka ma podobny kształt do liczby porządkowej, którą reprezentuje (np. jedynka ma kształt podobny do świecy, łabędź przypomina dwójkę itd.). Jest to tak zwany system konturowy. Druga dziesiątka haków oparta jest na systemie fonetycznym, bowiem pierwsza litera słowa-haka jest taka sama jak pierwsza litera danej liczby porządkowej (np. jedenaście — jacht, dwanaście — duch itd.). Następny krok to trwałe przyswojenie słów-haków w podanej kolejności. Zapamiętujemy przy tym już nie słowa, ale obrazy-przedmioty, zwierzęta i postaci reprezentujące poszczególne haki. Obrazki na przeźroczach stanowią jedynie punkt wyjścia do utworzenia indywidualnych wyobrażeń haków. Obraz haka, którym się posługujemy, powinien być barwny, wyrazisty, dynamiczny i zmieniać się w zależności od jego zastosowania. Gdy już zapamiętamy w ściśle określonej kolejności nasze haki — jest to bardzo ważne, gdyż raz przyswojone będą nam służyć przez całe życie — możemy zacząć je wykorzystywać. Do kolejnych haków „dołączamy” potrzebne nam informacje, kojarząc wyobrażenia przedmiotów z poszczególnymi hakami. Są zatem przydatne, gdy chcemy zapamiętać informacje w ściśle określonej kolejności.
Aby wyobrażenia i asocjacje były trwale pamiętane, powinniśmy stosować się do następujących reguł: posługiwać się wyobraźnią wzrokową (kształty, kolory) i słuchową, a także, choć nieco rzadziej, węchową i smakową; zmieniać wielkość wyobrażanych sobie elementów (pomniejszajmy np. słonia do wielkości człowieka, powiększajmy piłkę do rozmiarów domu); wyobrażenia powinny być dynamiczne, oryginalne, zabawne.
Haki można stosować wielokrotnie. Przez niektórych autorów porównywane są do szafy z wieszakami — pozostają one wciąż te same, ale można na nich zawieszać różne rzeczy. Tak więc zapamiętując kolejną listę słów doczepiamy do haków-wieszaków nowe dane, a stare informacje „znikają” z nich, zacierają się w pamięci i nie przeszkadzają nam w zapamiętaniu kolejnych informacji.
Łańcuszek
Polega na wiązaniu ze sobą kolejnych elementów do zapamiętania, z których każdy funkcjonuje jak ogniwo w łańcuszku, tj. łączy się z poprzednim oraz następującym po nim elementem. Przy stosowaniu tej metody, podobnie jak w mnemotechnice haków, porządkujemy materiał do zapamiętania, posługując się wyobraźnią. Jeśli chcemy zapamiętać taki zestaw dziesięciu słów: samolot, balkon, cegła, wiadro, las, fortepian, butelka, komin, byk, firana, musimy sobie wyobrazić następującą sekwencję wydarzeń: widzimy na niebie lecący samolot, który nagle staje w płomieniach i spada na ziemię, zahaczając przy tym o balkon jakiegoś domu; balkon wali się w dół i po chwili widzimy na ulicy tylko rozsypane cegły, które pewien przechodzień zbiera do wiadra; wtem z wiadra, spomiędzy cegieł wyrastać zaczyna drzewo, potem drugie i oto znajdujemy się już w lesie, w którym słychać dźwięki fortepianu; patrzymy, a pośród drzew jakiś mężczyzna gra na fortepianie i popija z butelki; po chwili zamaszystym ruchem rzuca pustą butelkę za siebie, która tłukąc się wpada do komina; z komina wychodzi potężny ryczący byk z przewieszoną przez łeb powiewającą na wietrze delikatną białą firanką. Po utworzeniu takiej historyjki sięgamy pamięcią do pierwszego naszego słowa i odtwarzamy zapamiętane w łańcuszku wyrazy. Można w ten sposób zapamiętać nawet dość długie sekwencje o ile posługujemy się wyobraźnią i stosujemy się do zasad dobrego zapamiętywania. Niedoskonałością łańcuszka w porównaniu z metodą haków jest to, że nie można tu natychmiast podać numeru porządkowego danej pozycji, zaś niewątpliwą zaletę stanowi możliwość przyswojenia sobie od razu kilku sekwencji bez obawy, że pomieszają się ze sobą. Nie stosujemy tu jednak zewnętrznych wskazówek, jakimi są haki, lecz wiążemy ze sobą nawzajem kolejne elementy do zapamiętania. Badania przeprowadzone przeze mnie wśród dzieci (wiek 10–14 lat) uczęszczających na zajęcia doskonalenia pamięci potwierdziły skuteczność obu metod.
Jako rodzice i wychowawcy powinniśmy pamiętać o tym, że dziecko przejawiające szczególne trudności w nauce jest jednostką, której problemy wynikają najczęściej z sytuacji rodzinnej, konfliktów emocjonalnych lub braku poczucia bezpieczeństwa. To one utrudniają lub uniemożliwiają systematyczną naukę przedmiotów szkolnych. Bez wątpienia motywacja przesądza o tym, jak wiele i jak dobrze możemy się nauczyć. Dlatego też osoby zainteresowane usprawnieniem własnej pamięci oraz pracujące z dziećmi mającymi trudności w nauce szkolnej zachęcam do skorzystania z pomocy i programów proponowanych przez wyspecjalizowane instytucje. Jakkolwiek skuteczność przyswajania, dobór strategii i metod zależą od naszych rozwojowych i indywidualnych właściwości, to poznanie zasad umożliwiających sprawne zapamiętywanie dotyczy każdego, kto pragnie łatwiej, szybciej i skuteczniej pracować czy uczyć się.
Anna Rozmus
